fbpx
Türk Tarihi

Erzurum Kongresi ve Türk Milletinin Dönüm Noktası

Erzurum Kongresi, 23 Temmuz-7 Ağustos 1919 tarihleri arasında Erzurum’da toplanan kongredir. 17 Haziran’da Vilâyat-ı Şarkiye Müdafa-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti Erzurum şubesi tarafından toplanmıştır.

erzurum kongresi hazırlıkları
Kongre için hazırlıklar yapılırken.

Erzurum Kongresi Nedir?

15 Mayıs 1919’da Yunanlılar İzmir’i işgal etmişler, bu işgal haberi ülkede ve özellikle Doğu Karadeniz bölgesinde adeta bomba gibi patlamıştı. Doğu Karadeniz bölge halkında büyük bir telaş ve heyecan dalgası meydana gelirken, Rumlarda ise büyük bir sevinç vardı.

Yunanlıların İzmir’in işgali, Rum çetelerinin daha geniş ve şiddetli hareket etmelerine sebep olduğu gibi, Türklerin de daha doğru ve gerçekçi önlemler almasına neden olmuştu. Ülkeyi koruyamayan, işgalini önleyemeyen, ona seyirci kalan İstanbul Hükümeti’de artık dinlenmeyecekti.

Bu Yazımı da Göz Atmak İstermisiniz: Temsil Heyetinin Ankara’ya Gelişi (27 Aralık 1919)

Ülke içindeki tehlikeler büyüyüp yaklaştıkça, her bölgenin kendi başına hareketinin yeterli olmayacağı gerçeği ortaya çıkıyor, her bölgede sivil-asker ortaklığı meydana getirilerek milli birliğe doğru gidilmesi zorunluluğu kendini kuvvetle hissettiriyordu.

Trabzonlular, milli mücadele isyanını başlattıkları ilk günden itibaren bu zorunluluğu hissetmekte ve ilk olarak da doğu illeriyle beraber hareket etmeye çalışmaktaydı. Bu konuda da özellikle doğuda bulunan Erzurumlulara başvurmuşlardı.

Erzurum Halkının Trabzonlulara Çağrısı

Milli Mücadele heyecanını Erzurum halkı heyecan içinde yaşıyordu, fakat, ordunun şehirlerini terk etmelerinden büyük endişe duyuyorlardı.

Kazım Karabekir Paşa Erzurum’a gelir gelmez, Vilayât-ı Şarkiye Müdafaa-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti’nin Erzurum Şubesi idarecilerini çağırmış, onlara asla Erzurum’u terk etmeyeceklerini, halkın da askeri kuvvetler ile işbirliği içinde bulunmasını belirtmiştir.

Bu Yazıma da Göz Atmak İstermisiniz: İzmir’in İşgali Hakkında Az Bilinen Gerçekler

Mustafa Kemal Paşa’nın, doğu kıyılarının da işgal yapılması ihtimalinden bahseden 26 Mayıs tarihli telgrafı Erzurum’a ulaşıp da 15. Kolordu tarafından gerekli tedbirler alınırken milli mücadele heyecanları artmış olan Erzurumlular da Vilâyat-ı Şarkiye Müdafaa-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti’nin Erzurum şubesini toplantıya çağırdılar.

Erzurumlu bütün vatandaşlar ile memur ve subayların katıldığı toplantıda önemli bir konu olarak milli gücü güçlendirmek için milli birliğe gitmenin gereği üzerinde durulmuş ve Türk milli mücadelesinde milli birliğe giden ilk adımı atarak Trabzonlulara telgraf göndermişlerdir. 

Yollanan telgrafta özetle, “ülkemizi ele geçirmek isteyenler gizlice hareket ediyorlar. Bizler de doğuda bir bölgede toplanıp milli mücadele amaçlarımızı birleştirmek ve bu toplantıda doğu illeri ile, tarih, din ve soy birliği olan Trabzonluları da aramızda görmek istiyoruz” diyorlardı.

Trabzon Halkının Erzurumlulara Cevabı

Telgrafı aldıkları zaman Trabzonlular da, alınacak tedbirleri görüşmek üzere, şehrin her tarafından gelmiş üyelerle Muhafaza-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti’nin merkezinde toplantı halinde bulunuyorlardı.

Kendilerine yollanmış olan telgraf hemen okunmuş ve acil olarak konunun görüşülmesine başlanmıştı. Zaman geçirilmeden Doğu illerinin bir toplantıya çağırılmasına, Doğu İlleri Kongresi’nin Erzurum’da yapılmasına ve, Trabzon’un en geniş kadrosu ile kongreye katılmasına karar verildi. Bu karar aynı gün telgraflarla Erzurum’a ve diğer doğu illerine bildirildi.

İlimizde toplanan ve bir kaç gündür çevre illerden gelen bütün delegelerin eksiksiz katılımı ile oturumları süren Kongre, geleceğin karanlık bulutlarına karşı gereken önlemleri almak ve merkezi Erzurum İli olmak üzere Doğu İlleri üyelerinden oluşacak büyük bir kongrenin kısa zaman içinde toplanması oybirliğiyle kararlaştırılmıştır. Trabzon Muhafaza-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti

Trabzonluların teklifi gereğince Erzurum Kongresi hazırlıklarına başladıklarını ve diğer şehirlerden cevap gelince kongre gününe karar verileceği açıklandı. Milli Mücadele tarihimizin meşhur Erzurum Kongresi işte bu şekilde kararlaştırılmıştır.

erzurum kongresinin yapıldığı salon
Erzurum Kongresi’nin yapıldığı salon

Erzurum Kongresi Tarihi

Doğu illeri bu çalışmaları yaparken, 1 Haziran 1919 tarihinde Damat Ferit Hükümeti, Paris Barış Konferansı’na çağırıldı. Fakat, artık milletin ne İstanbul Hükümeti’nin gönderdiği heyetten, ne de Paris Barış Konferansı’ndan bir şey beklediği yoktu.

Durum ortadaydı. Yunanlılar İzmir’de inanılmaz eziyetlerde bulunuyorlardı. Ermeniler Erzurum’a saldırmaya hazırlanıyorlar, İngiliz Binbaşı Nowill, İstanbul’da, Kürt devleti kurma yolunda temaslarda bulunuyordu. Bütün bu gelişmeler yaşanırken, millet kendi milli mücadele çabalarını oluşturmaya çalışıyordu.

Bu Yazıma da Göz Atmak İstermisiniz: Sivas Kongresi Hakkında Bilmeniz Gereken Her Şey

Sonuç olarak, Erzurumlular, 17 Haziran’da il kongresini toplantıya çağırdılar. 25 Haziran’a kadar devam eden bu kongrede, Trabzonluların çağrısına uyarak, doğu illeri ile Trabzon ilinin, 10 Temmuz 1919’da, Erzurum’da ortak bir kongre yapmalarına karar verdiler.

10 Temmuz’da açılması kararlaştırılmış olan Erzurum Kongresi, delegelerinin Erzurum’a gelişi tamamlanmamış olmasından dolayı 23 Temmuz 1919’a ertelenmiştir.

Mustafa Kemal başkanlığındaki yürütme kurulu ilk toplantısını 10 Temmuz 1919 tarihinde yapmıştır. Aynı gün Erzurum Kongresi’nin açılması gerekiyordu. Fakat delegelerin Erzurum’da toplanması tamamlanmamıştı. Bu yüzden Kongre’nin, Meşrutiyet ilan günü olan 23 Temmuz’da yapılmasına karar verildi.
erzurum kongre binası
Erzurum Kongre Binası

Kongre Binası

Erzurum Kongresi‘nin toplandığı ilk bina olan kongre binası 1864’de Mıgırdiç Sanasaryan tarafında Sanasaryan yaptırılmış ve Sanasaryan Koleji olarak hizmet vermiştir. Erzurum Kongresi için bu tek katlı okul binası kongrenin yapılmasında hizmet vermiştir.Erzuru

Cumhuriyet öncesinde bina satın alınarak devlete kazandırılmıştır. Bina 1924 sonlarında bir yangın geçirmiş ve ahşap kısım tamamen yanmıştır. Yangından sonra onarılan bina, Gazi İlkokulu olarak 1926’da hizmete açılmış, zaman içerisinde Güzel Sanatlar Lisesi, Sosyal Bilimler Lisesi olarak varlığını devam ettirmiştir.

Okulun bir salonu 1960’da Atatürk ve Erzurum Kongresi Müzesi olarak ziyarete açılmış, 2011-2013 yılları arasında TBMM tarafından yapılan restorasyon sonrasında Kültür ve Turizm Bakanlığı’na devredilmiştir. Günümüzde Kongre Binası Atatürk Resim Heykel Müzesi ve Galerisi Müdürlüğü olarak hizmet vermektedir.

erzurum kongresi delegeleri
Erzurum Kongresi Delegeleri. (Erzurum Arşivi)

(23 Temmuz 1919) Erzurum Kongresi’ne Delegeleri

Kongrenin açılış günü olan 23 Temmuz günü, milli birliğe doğru gidişin ilk büyük belirtisi o gün görülecekti. 23 Temmuz 1919’da, Türk milli mücadelesinin milli beraberlik temeli atılmaya hazırdı.

Saat onbirde kongre başlamıştır. Öncelikle, Kongre için toplanan üyelerin sayımı yapılmıştır. Erzurum Kongresi’ne Altı Doğu İlin’nden ikisi (Diyarbakır, Elazığ) katılmamış, diğer dördü (Erzurum, Sivas, Bitlis, Van)) ile bugün beş ili içine alan Trabzon katılmıştır. 

Erzurum Delegeleri

  • Mustafa Kemal Paşa (Atatürk) – Merkez 
  • Hüseyin Rauf Bey (Orbay) – Merkez 
  • Hoca Raif Efendi (Dinç) – Merkez 
  • Tevfik Bey (Çoruh) – Bayburt
  • Abdullahağazade Zahit Bey – Bayburt 
  • Celal Bey – Hınıs
  • Cemal Bey – İspir
  • Yazıcızade Sait Bey – Kiğı 
  • Kahraman Bey – Kiğı
  • Sait Bey – Narman 
  • Kağızmanlı Battal Bey – Pasinler
  • Cevat Bey (Dursunoğlu) – Pasin
  • Ahmet Bey (Erverdi) – Tercan 
  • Kazım Bey (Yurtalan) – Tortum 
  • Ahmet Bey – Yusufeli 
  • Hüseyin Avni (Ulaş) – Doğubeyazıd 
  • Nalbandoğlu  İsmail Bey – Diyadin 
  • Mustafa Bey – Diyadin 
  • Necati Bey (Gürer) – Karaköse
  • Hacı Fevzi Efendi – Erzincan
  • Şevki Efendi – Kuruçay
  • Abbas Efendi – Plümer 
  • Kemal Efendi – Refahiye 
  • Maksut Efendi – Eleşgirt
Mustafa Kemal Paşa ile Hüseyin Rauf Bey’in kongreye katılmalarını sağlamak için Erzurum delegesi olarak seçilmiş bulunan emekli Binbaşı Kazım ve Dursunbeyzade Cevat Beyler delegelikten istifa etmişlerdir.

Trabzon Delegeleri

  • Hacısalihzade Servet Bey – Merkez 
  • Abaozzade Hüseyin Efendi – Merkez 
  • Kadirbeyzade Zeki Bey – Gümüşhane
  • Osman Efendi – Kelkit 
  • Hasan Fahri Efendi ( Polat) – Şiran 
  • Eyübzade İzzet Bey – Maçka 
  • Hemşinli Hoca Necati Efendi – Rize 
  • Abaza Hakkı Efendi – Rize
  • Yunus Efendi – Of 
  • Eyüpzade Ömer Fevzi Bey – Sürmene 
  • Kulaçzade Ahmet Efendi – Sürmene 
  • Serdarzade Hasan Efendi – Açaabat
  • Kellecioğlu Abdullah Hasib Efendi (Ataman) – Vakfıkebir 
  • Ali Naci Bey (Duyduk) – Giresun 
  • Katipzade İbrahim Hamdi Bey (Elgen) – Giresun 
  • Yusuf Ziya Efendi – Tirebolu 
  • Hasan Efendi – Ordu  
Bu Yazıma da Göz Atmak İstermisiniz: Sivas Komutanlar Toplantısı ve Sonuçları

Sivas Delegeleri

  • Feyzullah Efendi (Moralı) – Merkez
  • Ziya Bey – Merkez 
  • İbrahim Süreyya Bey (Yiğit) – Amasya 
  • Rifat Bey – Tokat 
  • Hakkı Bey – Suşehri 
  • Recep Efendi – Zara 
  • Mustafa Efendi – Mesudiye
  • Sım Efendi – Reşadiye 
  • Mumcuoğlu Cemil Bey (Şencan) – Şebinkarahisar 
  • Hüseyin Efendi – Alucra
  • Çadırzade Ali Bey – Koyulhisar 

Bitlis Delegeleri

  • Süleyman Bey – Merkez 
  • Hacırecepefendizade Hacı Hafız Efendi – Siirt 
  • Hafız Cemil Efendi – Siirt

Van Delegeleri

  • Cazım Bey (Abuşoğlu) -Merkez 
  • Tevfik Bey (Alyanak)  
atatürk erzurumda
Atatürk Erzurumda. (erzurumarsivi.com)

Mustafa Kemal Paşa’nın Kongre Başkanı Seçilmesi

Salonda delege yoklaması yapılınca Geçici Başkan Hoca Raif Efendi’nin kısa bir açılış konuşması yapmış ve sözlerini kongreyi yönetecek başkan seçilmesini isteyerek tamamlamıştır.

Kongre üyelerinden Ömer Fevzi Bey, delegelerin ilk defa bir araya geldiklerini, uygun bir başkan adayı bulunması için başkanlık divanı seçimlerinin bir gün ertelenmesini istemiştir.  Başkanlık konusu üzerinde yapılan görüşmeler ve tartışmalardan sonra, başkanlık seçiminin ertelenmesi teklifi reddedilerek, başkanlık seçimi gerçekleştirilmiştir.

Mustafa Kemal Paşa’dan başka aday olmayan başkanlık seçimleri için gizli oylama yapılmış, Mustafa Kemal 56 delegenin oy çokluğu ile kongre başkanı olarak seçilmiştir. 

Tarih, bir ulusun kanını, hakkını, varlığını hiçbir zaman inkar edemez. O halde böyle aldatıcı örtünün arkasından yurdumuz ve ulusumuza karşı verilen hükümler, kanılar kesinlikle iflasa mahkumdur. Ve işte bütün bu iğrenç adaletsizliklerden ve talihsiz güçsüzlüklerden tarihimize layık görülen haksızlıklardan üzüntü duyan ulusal vicdan, sonunda uyanışının haykırışını yükseltmiş ve Muhafazi Hukukı Milliye ve Müdafaai Vatan, Müdafaai Hukukı Milliye ve Reddi İlhak gibi çeşitli isimlerle, ancak özdeş amaçların sağlanıp korunması için beliren ulusal akım, bütün yurdumuzda artık bir elektrik ağı durumunu almış bulunuyor. İşte bu kesin kararlı ağın oluşturduğu yiğitlik ruhudur ki, kutlu yurdun ve ulusun alın yazısını kurtarmaya ve korumaya dayanan son sözü söyleyecek ve yargısını uygulattıracaktır. Mustafa Kemal Paşa’nın Erzurum Kongresi Açılış Konuşması (10 Temmuz 1919)

Erzurum Kongresi Kararları

Kongre 14 gün sürmüştür. Çalışmaların sonucunda, düzenlediği tüzük ve bu tüzüğün içindekiler şu şekilde açıklanmıştır.

  1. Trabzon ili ve Samsun Sancağıyla doğu illeri adını taşıyan Erzurum, Sivas, Diyarbakır, Elazığ, Van, Bitlis illeri bu saha içindeki bağımsız livalar birbirinden ayrılması düşünülmeyen bir bütündür.
  2. Osmanlı vatanının bütünlüğü ve milli bağımsızlığımızın sağlanması ve saltanat ve hilafet makamının korunması için Kuvayı Milliyeyi etken ve milli iradeyi egemen kılmak esastır.
  3. Her türlü işgal, Rumluk ve Ermenilik oluşturma gayesine dönük sayılacağından, ortak savunma ve direnme temel kabul edilmiştir. Siyasal egemenliği ve toplum dengesini bozacak şekilde Hristiyan azınlıklara yeni bir takım ayrıcalık verilmesi kabul edilmeyecektir.
  4. İstanbul Hükümetinin baskı karşısında buraları terk etmek zorunda kalması ihtimaline göre Hilafet ve Saltanat makamına bağlılığı ve varlık ve milli haklara kefalet eden önlem ve kararlar alınmıştır.
  5. Vatanımızda önceden beri birlikte yaşadığımız Müslüman olmayan unsurların kazanılmış haklarına tamamen saygı duymaktayız.
  6. İtilaf Devletlerinden, Mondros Ateşkesi’nin imzalandığı 30 Ekim 1918 tarihindeki sınırlar içinde kalan Türkiye’nin parçalanması düşüncesinden vazgeçilerek varlığımıza, tarihi, ırki ve dini haklarımıza saygı gösteren ve aykırı davranışları desteklemeyen, hak ve adalete dayanan bir karar beklenir.
  7. Milletimiz insani, çağdaş gayretleri yüceltir. Fen, sanat ve ekonomik bakımlardan ihtiyaçlarımızı kabul eder. Bu sebeple, devletin bağımsızlığına göz koyulmaması şartıyla, herhangi bir devletin bu alanlardadaki yardımlarını mutlulukla kabul ederiz.
  8. Milletlerin kaderlerini kendilerinin çizdiği bu çağda, İstanbul Hükümeti’nin de milli iradeye dayanmayan hükümetlerin içte ve dışta  itibarı bulunmamaktadır. Bundan dolayı, Meclis’in hemen toplantıya çağırılması, milletin ve ülkenin kaderi hakkında alınacak kararların Milli Meclis’in denetimine bırakılması zorunludur.
  9. Her türlü particilik akımlarının dışında Şarki Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adıyla bir derneğin kurulacağı karar altına alınmıştır.
  10. Kongre tarafından bir Temsilciler Heyeti’nin seçilmesi kabul edilmiştir.
atatürk erzurum lisesinde öğretmenlerle
Atatürk Erzurum lisesinde öğretmenlerle (erzurumarsivi.com)

 Erzurum Kongresinin Önemi

  • Alınan kararlar açıkça göstermektedir ki, Erzurum Kongresi tam anlamıyla bir milli mücadele hareketi ve onun başlangıç hamlesidir.
  • Milli birliği sağlama, ülkece teşkilatlanma ve silahlanma, iç düşmanlara karşı koyma ve gerektiğinde çatışma, her türlü işgal ve müdahaleye karşı birlikte savunma ve direnme esası kabul edilmiştir.
  • Erzurum Kongresi’nin kararlarında bölgesel bir nitelik yoktur. Cemiyetin adı ve milli mücadele hareketinin başlangıcı Doğu bölgesine dayandırılmıştır ama amaç bütün milleti içine almaktadır.
  • Bu kongrenin en önemli özelliklerinden birisi, vatanın bütünlüğüne, milletin bağımsızlığına saygılı olacak, topluma rahatlık getirecek, tüm insanlığını mutluluğa taşıyacak olan adil bir barışın acilen gerçekleştirilmesidir.
  • Alınmış olan kararlar sonucunda, bütün dünyaya karşı Türk ulusunun varlığını ve birliğini gösterilmiştir.
  • Erzurum Kongresi kararlarını hakın kendisi vermişti. Bu kararın verilmesinde hiç kimsenin etkisi olmamıştı. Böyle olunca da halk, kendi verdiği kararı gerçekleştirebilmek için her şeyi göze almıştır.
  • İlk kez manda ve azınlıklar konusu ele alınmıştır.
  • Mustafa Kemal’in sivil olarak görev aldığı ilk yerdir. 
Mustafa Kemal Paşa, Kongre’ye askerlik elbiseleri ile gelmiş ve kıyafetini, delegelerin itirazı üzerine değiştirmiştir.

Erzurum Kongresi Sonuçları

  • 30 Ekim 1918 sınırlarını temel almak suretiyle, vatanın bütünlüğünü ve tüm ulusun bağımsızlığını amaç edinen ve ileride “Misakı Milli” olarak belirtilecek mili sınırları ilk defa belirtmiştir.
  • 23 Temmuz-7 Ağustos 1919 tarihleri arasından gerçekleştirilen Erzurum Kongresi Milli Mücadele’nin dönüm noktalarından biri olmuştur.
  • Erzurum Kongresi, milli birliğe doğru yönelişin ilk ve en büyük hamlesi olmuştur.
  • Doğu ve kuzeydoğu illerindeki çeşitli kuruluşlar, merkezi şimdilik Erzurum’da olmak üzere yeni kurulmuş olan Şarki Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti içinde birleştiler.
  • Başkanlığına Mustafa Kemal’in seçildiği bir Temsil Heyeti oluşturuldu. Bu Temsil Heyeti bir hükümet gibi görev yapacaktır.
  • İstanbul Hükümetinin bu bölgeyi bırakması halinde derhal Doğu Anadolu’da geçici hükümet kurulacağı, bütün komutanların ve mülki idarenin bu geçici yönetime bağlanacakları açıklanmıştır.
YARARLANDIĞIM KAYNAKLAR:

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu
Instagram Hesabımı Takip Et, Yeni İçerikleri Kaçırma