fbpx
Türk Tarihi

Gümrü Antlaşması Antlaşmasının Önemi ve Sonuçları

Gümrü Antlaşması, Türk Kurtuluş Savaşı sırasında Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti ile Ermenistan  Cumhuriyeti arasında 2 Aralık 1920’de imzalanan antlaşmadır.

Bu antlaşma, Kafkasya’da ortaya çıkan gelişmeler sonucu, onaylanmadığı için yürürlüğe girmeyecektir. Gümrü Antlaşması, Gürcistan ve Azerbaycan ile ilgili konularla birlikte, 16 Mart 1921 günü Moskova’da imzalanan Andlaşmaya bırakacaktır.

türkiye büyük millet meclisi

Gümrü Antlaşması Hangi Devletle İmzalanmıştır?

Antlaşma, Türkiye Büyük Millet Meclisi ile Ermenistan Cumhuriyeti Arasında aralarındaki savaş durumuna son vermek ve sürekli bir barış yaratmak amacı ile imzalanmıştır. Barış ve Dostluk Antlaşmasını, aşağıda isimleri yazılı yetkili temsilciler imza altına almışlardır.

Türkiye Hükümetince:

  • Doğu Cephesi Komutanı Ferik Kazım Karabekir Paşa
  • Erzurum Valisi Hamid Bey 
  • Erzurum Milletvekili Süleyman Necati Bey

Ermenistan Cumhuriyetince:

  • Eski Başbakan Aleksander Hatisiyan
  • Eski Maliye Bakanı Avram Gülhandaniyan
  • İçişleri Bakan Yardımcısı İstepan Gorganiyan

İsimleri Geçen yetkili Temsilciler, barış görüşmeleri için Gümrü şehrinde toplanıp kabul görülen yetki belgelerinin verilmesi üzerine maddeleri kabul etmişlerdir.

1922 gümrü şehri
Antlaşmanın imzalandığı Gümrü şehri

Gümrü Antlaşması Neden İmzalandı?

Rusya’da 1917 Ekiminde Komünist Devrimi gerçekleşince, Bolşevik Hükümeti, Osmanlı Devleti ile savaşa son vermek için, önce 5 Aralık 1917’de Erzincan’da bir Ateşkes Antlaşması yapmış, arkasından da, 3 Mart 1918 günü Brest-Litovsk’ta bir barış antlaşması imzalamıştı.

Yapılan bu antlaşma ile Bolşevik Hükümeti, 93 Savaşından (1877-1878) önceki Türk-Rus sınırına dönerek, Kars, Ardahan ve Batum Sancaklarının, halkın kabul etmesi koşuluyla, Türkiye’ye geri verilmesini kabul etmiştir.

Kazım Karabekir Paşa, Mustafa Kemal’e çektiği telgrafda, Doğu’da askeri harekata başlamak için fırsatın kaçırılmamasını istemiştir. Bakanlar Kurulu ise 6 Mayıs 1920’de, barış konferansı kararları belli olmadan ve Bolşeviklerle anlaşmadan Ermeniler üzerine harekata geçilmemesi kararını almıştır.

Bunun üzerine, Türk Ordusu Doğu Anadolu üzerinden Kafkasya’ya girmiş ve bu üç bölgede yapılan halk oylaması sonucu halkın çoğunluğunun Türkiye’ye bağlı olduğunu göstermiştir.

O dönem, Batum’a asker çıkartan İngilizlerin de desteği ile, Gürcistan ve Azerbaycan’da olduğu gibi, Ermenistan’da da Menşeviklerin yönetiminde, Erivan başkent olmak üzere, 28 Mayıs 1918’de bağımsız bir devlet kurulmuştu.

Ermeni milliyetçisi Taşnakların idaresindeki bu devlet Büyük Ermenistan’ı gerçekleştirmeyi amaç edinmiştir.

Türk Ordusu, 30 Ekim 1918’de Mondros’ta Müttefiklerle imzalanan Ateşkes Antlaşması uyarınca, 1914 sınırına çekilmek zorunda kalmıştır. Bu durumda, Ermeni kuvvetleri, Doğu Anadolu’da Türk halkına karşı eylemlere girişmeye başlamıştır.

Bu Yazımıda Okumak İster Misin? Hemen Tıkla? 12 Adımda Ermeni Sorunu ve Bilinmeyen Gerçekler
Kars

Gümrü Antlaşmasının Önemi Nedir?

Antlaşma, Türkiye’nin açısından önemi şu şekildedir:

  • Gümrü Antlaşması, Ulusal Hükümet’in uluslararası alanda kazandığı ilk başarıdır. İlk kez bir devlet Anadolu’da işgal ettiği topraklardan vazgeçerek, Misak-ı Milliyi kabul etmiştir.
  • Bu antlaşma ile, düşmanlarımızın Harşit vadisine dek olan Türk ülkelerini kendisine bağışlamayı tasarladıkları Ermenistan, Osmanlı Devleti’nin 1877 Savaşı’nda kaybetmiş olduğu yerleri Ulusal Hükümet’e bırakmış ve böylece saf dışı edilmiştir.
  • Ermenistan sorunu Türkiye’nin haklarını karşılayacak biçimde ve kesinlikle bir çözüme bağlanmıştır.
  • Türk Devleti o sırada mücadele verdiği cephelerdeki savaşlardan birini istediği biçimde sonlandırarak, rahat bir nefes alabilmiş ve askeri kuvvetlerini diğer cephelerde kullanma şansı bulmuştur.
  • Dayanışma içine girmeye hazırlandığı Sovyetler Birliği ile Kafkasya’da ulaşım imkanı elde etmiş, Ermenilerin elinden de birçok silah alınmıştır.
Gümrü Antlaşması, 18. Maddesi Uyarınca, bir ay içinde onaylanması beklenirken, ertesi gün Sovyetler Birliğinin desteği ile Ermenistan’da yönetimi Menşeviklerden alan Bolşevikler bunu yapamayınca, yürürlüğe girmemiştir.

Türkiye, Ermenistan sınırını Ermeni Hükümetine kabul ettirdiği halde, 1914 sınırı ile bu yeni sınır arasındaki toprakların geleceği, göçeden Ermenilerin yerlerine dönmelerinden sonra, bir halkoylaması saptanması şansı elde etmiştir.

Türk Hükümetinin bunu kabul etmesi, Türk çoğunluğundan kuşku duymadığını kanıtlamıştır. Aynı zamanda da Sovyetler Birliği ve Batı Devletleri önünde, Başkan Wilson’un öncülüğünü yaptığı “kendi kaderini tayin hakkı” ilkesine saygılı olduğunu göstermek istediğini kanıtlamaktadır.

Ancak, Moskova Antlaşmasına böyle bir hüküm konulmadığı için bölgede halkoylaması yapılmamıştır. Antlaşmanın öteki hükümleri de, Türkiye bakımından olduğu gibi, onun iyi bir komşu olarak görmek istediği Ermenistan için de güven verici ve barışçıl nitelikte olmuştur.

Bolşevikler

Gümrü Antlaşması Maddeleri

  • Türkiye ile Ermenistan arasında savaş durumuna son verilmiştir.
  • Kars ve çevresi Türkiye’ye verilecek, Aras Nehri Türkiye ile Ermenistan arasında sınır olarak belirlenecektir.
  • Türk Hükümeti, antlaşma uyarınca Türkiye’de kalacak toprakların hukuksal durumu konusunda, Ermenistan Cumhuriyeti isterse, antlaşmanın onaylanmasından üç yıl geçince halk oylamasını kabul eder.
  • Ermenistan Cumhuriyeti iç güvenliğini korumaya yetecek düzeyde, hafif jandarma kuvvetiden oluşan bir birlikten fazla askeri kuruluşa izin vermeyecektir. Ermenistan’da zorunlu askerlik hizmeti olmayacaktır.
  • Barışın yapılmasından sonra Erivan’da görev yapacak Türk Büyükelçisinin yukarıda sözü edilen konularda  her zaman denetleme ve soruşturma yapmasını Erivan Hükümeti bu antlaşma ile kabul etmiştir.
  • Antlaşmanın tarafları, Büyük Savaş sırasında düşman ordularına katılarak kendi devletine karşı silah kullanmış olanların dışındaki göçmenlerin yurtlarına dönmelerine izin verir.
  • Göçmenler, bu antlaşmanın onayından sonra bir yıllık süre içinde yutlarına dönmezlerse bu haklarını kullanamayacaklardır.
  • Türk Hükümeti, iki yıldan beri yapmış olduğu savaş harcamaları nedeniyle hakkı olan tazminat isteğinden vazgeçmiştir.
  • Türkiye, Ermenistan’a egemenliğini geliştirmek ve güçlendirmek üzere, yardımda bulunmayı yükümlenir.
  • Ermenistan, Türk Milleti tarafından kesinlikle reddedilmiş olan Sevr Antlaşmasını hükümsüz kabul ettiğini kabul eder.
  • Ermenistan Cumhuriyeti, topraklarında yaşayan Müslüman halkın haklarını korumak ve onların dinsel ve kültürel özellikleri içinde gelişmelerini sağlamayı kabul eder.
  • Antlaşmanın taraflarından her biri, karşılıklı olarak tüm ulaşım yolları üzerinde özgürce seyahatin engellenmemesini yükümlenir.
  • Türk Hükümeti, devletin bağımsızlığı ve toprak bütünlüğünü tehdit edebilecek saldırılara karşı, Ermenistan içinde geçici askeri önlemler alabilir.
  • Ermenistan Hükümetince herhangi bir devletle yapılmış olan tüm antlaşmaların Türkiye’yi ilgilendiren, zararlı maddelerini geçersiz saymayı kabul eder.
  • Antlaşmanın imzalanmasından sonra ticaret ilişkileri başlayacak ve taraflar Büyükelçi ve Konsolos atayabileceklerdir.
  • Telgraf, posta, telefon, konsolosluk ve ticarete ilişkin bağıtlar alt komisyonlar tarafından yapılacaktır.
  • Bu Antlaşma bir ay içinde onaylanarak, onaylanmış örnekleri Ankara’da verilecektir.

kars

Sonuç

  • Büyük Ermenistan hayali tarihe gömüldü.
  • Anlaşmaya göre, 1877-1878 savaşı sonunda kaybedilen yerler Batum dışında Türkiye’ye iade edildi.
  • Sevr Antlaşması geçersiz sayıldı.
  • Doğu cephesinde kazanılan bu başarı ve imzalanan Gümrü Antlaşması Milli Mücadeleye ve Türkiye Büyük Millet Meclisine duyulan inanç ve güveni arttırdı.
  • Sovyetler Birliği’nin Milli Mücadele boyunca Türkiye’ye yaptığı ekonomik yardım ve silah desteği Milli Mücadelenin başarısında önemli bir rol oynamıştır.
  • Gümrü Antlaşması sonrasında Doğu Cephesindeki tehlike ortadan kalkınca buradaki kuvvetler, silah ve cephanenin bir bölümü Batı Cephesine aktarıldı. Bu sonuç Batı Cephesindeki başarıyı hızlandıran etmenlerden biri olmuştur.
Bu Yazılarıma da Göz Atmak İster Misiniz?
Kaynakça
  • Gümrü Antlaşması – Vikipedia
  • Türkiye’nin Siyasal Andlaşmaları – I. Cilt (1920 – 1945) – İsmail Soysal – Türk Tarih Kurumu
  • Kurtuluş Savaşı Günlüğü III. Cilt – Zeki Sarıhan – Türk Tarih Kurumu

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir


Başa dön tuşu