fbpx
Osmanlı Tarihi

Balta Limanı Antlaşması Hakkındaki Tüm Gerçekler

Balta Limanı Antlaşması Nedir?

Baltalimanı Antlaşması, 16 Ağustos 1838 tarihinde Osmanlı İmparatorluğu’nun İngiltere ile İstanbul’un Baltalimanı semtinde imzalamış olduğu ticaret antlaşmasıdır. İngiliz Elçisi Ponsonby ve Mustafa Reşit Paşa tarafından imzalanan ve 8 Ekim 1838’de İngiltere Kraliçesi Victoria, imza tarihinden bir ay sonrada Sultan II. Mahmut tarafından onaylanan antlaşma bir çok kişi tarafından Osmanlı Devleti’nin sömürge ülke haline geldiğinin kesin tarihi olarak belirtir. Baltalimanı Antlaşması, hem imzalandığı 19. yüzyılda hem de günümüzde halen en çok tartışılan önemli konulardan bir tanesidir.

baltalimanı antlaşması

Balta Limanı Antlaşmasının İmzalanma Sebepleri Nelerdir?

Baltalimanı Antlaşması sadece o dönemin koşullarında dolayı imzalanmış bir ticaret antlaşması değildir. Avrupa’da başlayan sanayi devrimi, Mısır’da Mehmet Ali Paşa’nın isyanı ve Rus’ların Osmanlı Devleti üzerinde sürekli artan baskılarının, İngiltere’yi rahatsız etmesi ve İngiliz tüccarların Osmanlı pazarına girişte karşılaştıkları problemler, Baltalimanı Antlaşmasının imzalanmasında etkili olan nedenlerdir.

Sanayi Devrimi

1838 Baltalimanı antlaşmasının imzalanmasının en önemli sebelerinden birisi 1760’da İngiltere’de başlayan sanayi devrimi ve sanayi devrimi ile birlikte pazar ve hammadde ihtiyaçlarından kaynaklanmıştır. Sanayi devrimi ile birlikte önemli bir ekonomik güce ulaşan İngiltere, 19.yüzyılda dünyanın en büyük üreticisi, en büyük ihracat ve ithalatçısı ve dış yatırımları ile dünyada rakipsiz bir konuma gelmiştir.

İngiltere, 1820’lere gelindiğinde, birinci sanayi devrimini tamamlamış ve Napolyon Savaşları sonunda Fransa’yı mağlup ederek dünya pazarlarında rakipsiz bir duruma gelmişti. İngiliz ekonomisinin gelişme süreci en baştan itibaren sömürgeci yayılmaya dayanmıştı. Ancak, aynı yıllarda sanayi devrimini yaşamakta olan ve sanayi devrimini korumacı, müdahaleci politikalarla sürdüren diğer Avrupa ülkeleri İngiliz mallarının Avrupa pazarlarına girişi önündeki en büyük engeli oluşturmakta idi.

Avrupa ülkelerinin İngiliz mallarının Avrupa pazarlarına girişi önünde engel teşkil etmesinden dolayı, İngiltere’nin dünyanın çok farklı bölgeleriyle ticari ilişkiler kurarak ticaret antlaşmaları yapmasına neden olmuştur. Yükselen gümrük duvarları sebebiyle 1819’dan 1835’e kadar geçen sürede İngiltere’nin dış ticaretinde durgunluk oluşmuştur. Bu oluşan durgunluğun ülkedeki genç sanayisini olumsuz etkileyeceğini düşünen İngilizler, kendilerine uygun pazarlar aramaya başlamışlardır.

İngiltere 1820’lerden 1840’lara kadar olan dönemde , Latin Amerika’dan Çin’e kadar pek çok ülkede, mümkünse iktidarlarla anlaşarak, yeri geldiği zaman silahlı güçleri sayesinde pek çok ülkeyle serbest ticaret antlaşmaları imzalamıştır.

İngiltere, Çin pazarına hiçbir zorlukla karşılaşmadan girebilmek için üç yıl süren (1839-1842) Afyon Savaşları’nı yapmış ve bu savaşın sonunda 1842 yılında Nanjing Antlaşması’nı imzalamıştı. Nanjing Antlaşması, Osmanlı Devleti’nin hiçbir direnç göstermeden imzaladığı 1838 serbest ticaret anlaşması kadar kapsamlı değildir.

sanayi devrimi

Mehmet Ali Paşa İsyanı ve Artan Rusya Nüfuzu

1838 Baltalimanı Antlaşmasının sebeblerinden diğer bir taneside, Osmanlı Devleti’nin kendi atamış olduğu Mısır valisi arasındaki iktidar mücadelesi ve mücadele sonucunda ortaya çıkan Mehmet Ali Paşa’yı dize getirmek endişesi rol oynamıştır.

Mehmet Ali Paşa Mısır’da dış ticareti devlet tekeline almış, çoğalan gelirleri askeri ve sanayi alanında harcamalara yöneltmiştir. Dış ticarette uygulamış olduğu devlet tekelleri İngiltere gibi sanayileşmiş ülkenin Mısır’daki menfaatlerine darbe vururken, Mehmet Ali Paşa’nın modernleşen ordu gücü Osmanlı saltanatının korkulu bir rüyası haline gelmişti.

Osmanlı ordularının, Mehmet Ali Paşa’nın askerleri karşısında uğramış olduğu yenilgiler sonucu, Osmanlı Devleti sadece Mısır’ı değil Suriye’yi ve Anadolu’nun bir kısmınıda kaybetmekle karşı karşıya kalmıştı.

Mehmet Ali Paşa’nın kuvvetleri Kütahya’ya kadar gelerek, Osmanlı’nın başkentine yaklaşık 300 kilometrelik yolları kalmıştı.

II. Mahmut başkent İstanbul’u koruyabilmek için Rusya’dan yardım istemiştir bunun üzerine Rusya savaş gemilerini Haliç önlerinde demirlemiş ve bazı kuvvetlerini Hünkâr İskelesine getirmiştir. Rusya’nın yapmış olduğu yardım karşısında Rusya ile 8 Temmuz 1883 yılında Hünkâr İskelesi antlaşması yapılmıştır. Bu antlaşma dışarıdan olacak bir saldırı durumunda karşılıklı olarak yardım öngören sekiz yıllık bir antlaşmayı ve Boğazlarda yabancı gemi geçiş hakkını Rusya’nın lehine kısıtlayan bir maddeyi de kapsıyordu.

Rusya lehine boğazlarda kısıtlama olması Rusya’nın Osmanlı Devleti üzerinde kuracağı hakim durum İngiltere’yi rahatsız etmişti. Ortadoğu’daki dengelerin Rusya lehine değişmesi İngiliz çıkarlarına aykırıydı. İngiltere’nin en büyük amacı Akdeniz’in İngiliz gölü olabilmesiydi.

1827 Navarin mağlubiyetinden sonra Osmanlı İmparatorluğu’nun askeri açıdan zayıflığı ortaya çıkmış bunun sonucunda, İngiltere Osmanlı İmparatorluğu’nu Rusya’ya karşı destekleme kararı alarak politika değişikliğe gitmiştir.

Mehmet Ali Paşa’nın Osmanlı Devleti için tehdit haline gelmesi ve bu tehdit karşısında Osmanlı Devleti’nin içine düştüğü durumunda altından kalkamaması karşısında, İngiltere’nin Osmanlı Devleti’yle yapmak istediği ticaret antlaşması için bir doğurmuştu.

İngiltere ile iyi ilişkiler içinde olan Mustafa Reşit Paşa, İngiliz hükümetiyle kapitülasyonları koruyan, tekel sistemini kaldıran ve İngilizlerin çok uzun zamandan beri beklediği bir antlaşma olan Baltalimanı Antlaşmasını imzalamıştır.

mehmet ali paşa

İngiliz Tüccarların Osmanlı Pazarına Girişte Karşılaştığı Engeller

Baltalimanı Antlaşmasının imzalanma sebeblerinden bir taneside İngiliz tüccarlarının, Osmanlı pazarlarında yaşadığı zorluklar sebebiyle istedikleri şekilde ticaret yapamamalarıdır. Sanayileşmesini tamamlayan Avrupa ülkeleri mamul ürünler için yeni pazar arayışları yanında, sanayi devriminin sebeb olduğu hammadde ihtiyacını karşılamak için de yeni kaynaklara da ihtiyaç duyuluyordu. Bu iki nedenden dolayı Osmanlı İmparatorluğu İngiltere’nin ve diğer emperyal devletlerin iştihanı kabartmaya fazlasıyla yetiyordu.

Avrupalı tüccarların, Osmanlı İmparatorluğu’nda karşılaştığı zorluklardan bazıları şunlardır;

  • İhraç mallarından alınan yüksek gümrük vergileri harçları Batılı tüccarların şikayetlerine sebeb olmaktaydı.
  • Osmanlı Devleti içinde yapılacak olan ticarette anlaşma yapılabilmesi ancak yabancı tüccarların Osmanlı vatandaşı olan kişileri çalıştırmak gerekmekteydi.
  • Kahve ithal eden yabancı tüccarlar bu kahveleri ancak tekel sahibine satabilirdi.
  • Yabancılar İhraç edilecek ürünü üretildiği yerden başka bir yere taşıdığında yüzde üç oranında ihraç gümrüğü ödemek zorundaydı, yabancı tüccarlar bu vergiyi ödemek istemiyordu.
  • Yabancı ülke mallarının rekabet edememesi amacıyla bazı yün kumaşları koruma altına alınmıştı, bundan bütün Avrupalı tüccarlar şikayet etmekteydi.
  • Yed-i vâhid (tekel) uygulaması yabancıların en çok şikayet ettiği konuların başında gelmekteydi. Tekel usulü nedeniyle yabancıların gelirleri azalmıştı. İpek, zeytinyağı, afyon, pamuk, zahire gibi ürünlerde tekel usulü uygulanmaktaydı. Bazı ürünlerin ihraç edilebilmesi o ürünlerin ancak piyasada bol bulunduğu zamanlarda devlet iznine bağlıydı. Osmanlı ekonomisinin en temel şartlarından birisi piyasada karaborsaya izin vermeden halkın rahat şekilde ürünlere ulaşmasıydı.
Avrupa’da Sanayi Devriminin başlamasıyla ile birlikte, 18. yüzyılın sonlarına doğru sanayileşen ülkelerin artan girdi ihtiyacı, Osmanlı hükümeti 1826 yılında almış olduğu kararla hammaddelerin dışarı çıkarılarak esnafın zor durumda kalmasını önlemek için himaye sistemi olan yed-i vâhid sistemini uygulamaya koymuştur.

Balta Limanı Antlaşmasının Maddeleri

1838 senesinde imzalanan Baltalimanı Antlaşması, Osmanlı İmparatorluğu’nun dış ticaretinde çok köklü değişiklikleri beraberinde getirmiştir. Antlaşmanın Osmanlı’ya etkilerini anlayabilmek için Baltalimanı Antlaşmasının maddelerinin incelenmesi herkesi bu konuda fikir sahibi yapacaktır. Antlaşmanın maddeleri genel olarak Osmanlı İmparatorluğu’nun dış ticaret açısından uygulamakta olduğu tekel düzeni ve özel sınırlamalar ve ek vergiler ile ilişkilidir. Baltalimanı Antlaşması 8 ana madde ve 3 ek maddeden oluşmaktadır.

  1. Britanya Krallığı uyruğunda olanlara ve İngiltere gemilerine ait, ilgili bütün haklar ve imtiyazların sürekli geçerli olacağı, Osmanlı hükümetinin antlaşmanın yapıldığı tarihten ya da daha sonra başka herhangi bir devlete tanıdığı ya da tanıyacağı bütün hakların aynı şekilde İngiltere Devleti uyruğunda olanlara ve İngiliz gemilerine de verileceği.
  2. İngiltere kraliçesi ve Padişah’ın uyruğunda olan kişilerin Osmanlı Devleti’nin her tarafında, Osmanlı Devleti ürünü ve tarımsal ürünler, maden ocağı her çeşit satılacak ticari mal ve emtiayı satın alma hakkına sahip olduklarını, tarımsal ürünler ve diğer mallar üzerine konan yed-i vahid (tekel) usulu ihraç yasaklarının kaldırılmasını, satın alınan emtiaların nakilleri sırasında şehirdeki zabıta kuvveti ve yetkililerden tezkire isteme usulünün terk edildiğini, buna aykırı bir uygulamanın yapılması halinde ise tezkire isteyen görevlinin yetkili olduğuna bakılmaksızın derhal en ağır şekilde cezalandırılmasını, İngiliz tüccarının zarara uğraması halinde ise zararının yetkililerden tazminat yoluyla tahsil edileceğini karara bağlamıştı.
  3. İngiltere tüccar veya onun yanında çalışan birisi Osmanlı topraklarında yetişen bir ürünü satın alması veya Osmanlı Devleti toprakları içerisinde de bu ürünleri satması halinde, ödeyeceği alım satım vergileri, aynı durumlarda Müslüman veya reaya olsun ticaretle uğraşan Türk kökenli en çok izne sahip sınıfın bağlı olduğu vergileri ödeyecektir.
  4. İhraç ve ithal resimlerinin eski usülde olduğu gibi %3 oranında kalmasını sağlıyor, bunun yanında eski dâhili resimler yerine ihraç edilen ürünler üzerinden %9 oranında bir vergi alınması kabul ediliyordu. Buna göre verginin, malı iskeleye yerli veya yabancı hangi tüccar getirirse ondan alınması öngörülüyordu.
  5. İngiliz tüccarının Boğazlardan geçiş iznini düzenlemekte idi, İngiltere deniz tüccarının Akdeniz ve Karadeniz Boğazlarından geçişleri için verilecek gemi geçiş izinleri, yüksek emirlerinizden çıkıp verilmesi şöyle özel bir hükme bağlanmalı ki, boğazlardan geçişi yapacak olan gemiler mümkün olduğu kadar tehlikeden korunmuş olsunlar.
  6. Baltalimanı Anlaşması’nın Osmanlı Devletinin tüm topraklarında, yani Avrupa ve Asya kıtaları ile, Mısır’da ve Afrika’da bulunan diğer Osmanlı topraklarında da uygulanacağını karara bağlıyordu.
  7. Bu madde gümrük tarifesini kapsamakta ve Baltalimanı Antlaşmasının yedi sene yürürlükte kalmasını karara bağlamaktadır.
  8. Anlaşmanın üç maddelik olan ikinci kısmı ise İngiliz tüccarının başka ülkelerden getirmiş oldukları ürünlerin ticaretini serbest şekilde yapma hakkını elde edeceğini, %3 gümrük ve %2 oranında munzam vergi ödemesi halinde, başka bir vergi ödemesine gerek kalmadan satabileceğini kararlaştırılmıştır.

Baltalimanı anlaşması ile İngilizlerin beklentilerinin çok üzerinde haklar elde ettikleri görülmektedir. 1838 Ticaret antlaşması ile artık Osmanlı Devleti’nde yabancılar için ticaret yapma yasağı sona ermiş ve İngilizler, Osmanlı ülkesinde yetişen veya işlenen her türlü ürünü ve malı satma hakkını elde edebilecektir.

1839’da Tanzimat Fermanı’nın ilanından bir yıl önce, 1838’de sanayi devrimini tamamlamış olan İngiltere’ye, Osmanlı Devleti en ağır kapitülasyon imtiyazları vermiştir.

Balta Limanı Antlaşması’nın Osmanlı İmparatorluğu’na Etkileri

Antlaşmasının yürürlüğe girmesi ile beraber farklı bir dönemin kapısı açılmış olmaktadır. Baltalimanı Antlaşması, Osmanlı Devleti’ni hem dış ticaret açısından hem de tarım, sanayi ve genel açılardan olumsuz etkilemiştir.

Osmanlı İmparatorluğu’nda, Baltalimanı Antlaşması’nın imzalanması ile birlikte dış ticaret oranlarında hızlı bir artış gözlenmektedir. Antlaşma ile birlikte ithalat oranlarında her yıl artış yaşanmaya başlarken, dış ticaret açığı Osmanlı Devleti için problem olmaya devam etmiştir.

Osmanlı İmparatorluğu’nun, İngiltere’den ithalatı 1827-1838 yıllarında yüzde yüz oranında artış göstermiştir. 1839-1844 yılları arasında ortalama olarak 2.175.000 sterlin olan ithalat rakamları, 1845-1850 tarihlerinde 3.770.000 sterline çıkmıştır.

İngiltere Osmanlı Devleti’ne yüksek kâr getiren ürünler ihraç ederken, Osmanlı’dan tarımsal ürünler ve hammadde alımında bulunuyordu.

Baltalimanı Antlaşması’nın tarımsal etkileride oldukça olumsuz yansımalar göstermiştir Osmanlı Devleti’nde. Nüfusunun %80’i geçimlerini tarım sayesinde sağlamaktadır, tarımsal üretimin seyrinde antlaşma sonrası değişiklikler gözlenmektedir. Yabancılardan gelen talep doğrultusunda köylüler pamuk ve tütün gibi ihraç ürünleri ekmeye başlamışlardır.

Baltalimanı Antlaşması tekel sistemini kaldırdığı için yabancı tüccarların ülke içinde yerli üreticilerin önüne geçtiği görülmektedir.

Osmanlı sınırları içinde belki de en çok etkilenen alan Osmanlı sanayisidir. Baltalimanı Antlaşması, Osmanlı sanayisinin bir çok dalının gerileyip yok olmasına neden olmuştur. En fazla zararı ipek sanayisi görmüştür, ipek dokuma tezgahları antlaşma imzalanmadan önce 2000 civarındayken, antlaşmanın imzalanmasından sonraki yıllarda sayıları 200 civarına gerilemiştir.

Sanayi devriminin etkileri ile birlikte 1838 Baltalimanı Antlaşması sonucu, İngiltere’nin Osmanlı Devleti’ne pamuklu mensucat ihracatı zaman içinde önemli ölçüde artarak, Osmanlı iplik imalatına ve pamuk dokumacılığına ağır bir darbe indirmişti.

Bu durumdan sadece Bursa, Şam, Halep, Amasya, Diyarbakır gibi dokumacılıkta önemi çok yüksek olan merkezler etkilenmemiş, ucuz İngiliz ürünleri tüm Anadolu’yu adeta istila etmişti. Yine önemli dokuma merkezlerinden biri olan İstanbul’da 1830 yılında 3160 olan dokuma tezgâhı sayısı, 1866 yılında 37’ye gerilemişti

İngiltere’nin Osmanlı pazarlarına hakim olmasında kaliteli İngiliz olan ürünlerinin yanında bu ürünlerin ucuz olmasıda etkili olmuştur, 1840’lara kadar süren fiyat düşüşleri Osmanlı tebaasını İngiliz mallarını tüketmeye zorlamıştı.

İngiltere’den artan oranda pamuklu ithalatı metre cinsinden incelenerek de görülebilir, 1825 yılında İngiltere’den 3,5 milyon metre pamuklu kumaş ithal edilmişken, bu oran 1835 yılında 16, 1850’de 28 ve 1880 yılında ise 318 milyon metreye çıkmıştı.Diğer bir değişle, 1825-1880 döneminde, İngiltere’nin Osmanlı İmparatorluğu’na yönelik pamuklu ihracatı metre cinsinden %9.085.614 gibi yüksek bir oranda yükselmişti.

Artan üretim ve sanayinin ihtiyaç duyduğu hammadde ihtiyacı, İngiltere’yi yeni pazar arayışlarına yöneltmiş, 19. yüzyılın en büyük emperyal gücü, 1820–1840 yılları arasında Dünya’nın az gelişmiş ülkeleri ile serbest ticaret anlaşmaları yapma yoluna gitmişti. Bu sebeble İngiltere’nin Osmanlı İmparatorluğu’nun iç sorunlarını da kullanarak yaptığı Baltalimanı Antlaşması ile Osmanlı klasik sanayisi büyük ölçüde yok olmuştu.

1838 Baltalimanı anlaşmasının yerli üreticilerde yarattığı olumsuzluğu ortadan kaldırmak ve 19. yüzyılın sonlarında mamul mallar üretecek yeni fabrika kurma girişimleri gündeme geldiğinde ise antlaşmanın maddelerinden dolayı gümrük oran vergilerini yeterince yükseltme şansı bulunamamış, Osmanlı İmparatorluğu’nun sanayileşme çabaları sanayileşmesini tamamlamış olan liberal ekonomiler altında ezilerek başarısız kalmıştı.

Sık Sorulan Sorular


1838 Balta Limanı Antlaşması Önemi Nedir?

İngiliz vatandaşları Osmanlı ülkesinin ürünlerini ihraç etme imtiyazına sahip olmuşlardır. Transit vergisi kaldırılmıştır. İngiliz gemileriyle gelen İngiliz ürünleri bir defaya mahsus gümrük vergisi ödeyebilme hakkına sahip olabileceklerdir.

Balta Limanı Ticaret Antlaşması Neden İmzalandı?

Osmanlı Devleti ve İngiltere arasında imzalanan Balta Limanı Antlaşması 1838 senesinde ekonomik ilişkilerin yoğunlaştığı bir dönemde imzalanmıştır. Mustafa Reşit Paşa, Kavalalı Mehmet Ali Paşa’nın Mısır’da çıkardığı isyanı önleyebilmek ve toprak bütünlüğünü koruyabilmek için İngilizlerden yardım istemiştir.

Balta Limanı Antlaşması Hangi Padişah Döneminde Yapılmıştır?

Antlaşmanın imzalandığı dönemde Osmanlı Devleti’nin başında Padişah II. Mahmut bulunuyordu. Baltalimanı Antlaşması 8 Ekim 1838’de Kraliçe Viktorya, bir ay sonra da Sultan II. Mahmut tarafından onaylanıp yürürlüğe girmiştir.
Diğer Yazılara Göz Atmak İster Misiniz?

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu
Kapalı